Εξισορρόπηση των Αντιθέτων

Για μια ολοκληρωμένη Προσωπικότητα

Της Ειρήνης Πρωτοπαπαδάκη
Ψυχολόγου-Ψυχοθεραπεύτριας


Τέσσερις είναι οι λειτουργίες που χρησιμοποιούμε μέσα στον κόσμο στον εξωτερικό αλλά και τον εσωτερικό μας λέει ο Γιούγκ: η σκέψη, το συναίσθημα, η αίσθηση και η διάθεση.

Ο άνθρωπος της σκέψης μελετά τα πράγματα και φθάνει σε συμπεράσματα με βάση ορισμένα δεδομένα. Αγαπάει τη λογική, την τάξη και τις φόρμουλες. Με τη σκέψη του παράγει νέα δεδομένα η νέες αντιλήψεις. Η σκέψη λοιπόν είναι το βασικό κανάλι μέσα στο οποίο τρέχει η ενέργεια του σκεπτόμενου ανθρώπου. Ο τύπος αυτός δηλαδή χρησιμοποιεί περισσότερο τη σκέψη του για να προσανατολισθεί μέσα στον κόσμο. Όταν τη ζωή ενός ατόμου την κυβερνά κυρίως η σκέψη και οι πράξεις του είναι κυρίως το αποτέλεσμα ενός μελετημένου σχεδίου, τότε τον τύπο αυτόν τον ονομάζουμε σκεπτόμενο.

Τον καθαρά σκεπτόμενο τύπο τον συναντάμε περισσότερο ανάμεσα στους άντρες παρά στις γυναίκες (η γυναίκα είναι περισσότερο φύσει συναισθηματική και διαισθητική). Ο τύπος της σκέψης, σε ακραίες καταστάσεις, γίνεται ψυχρός, χωρίς κατανόηση για τις ανθρώπινες αδυναμίες, απωθεί τις συναισθηματικές συγκινήσεις και φοβάται το παράλογο. Οι άνθρωποι της ψυχρής λογικής είναι συχνά άθεοι, γιατί δεν καταλαβαίνουν κάτι αν δεν μπορούν να το εξηγήσουν με την λογική.

Στις ακραίες λοιπόν καταστάσεις ο τύπος αυτός υποφέρει από παράλογες αλλαγές διάθεσης και μπορεί να τον διακατέχει μια ισχυρή αίσθηση του καθήκοντος που δεν τον αφήνει να χαρεί τίποτα. Δεν είναι σπάνιο φαινόμενο ένας τέτοιος άνθρωπος να γίνει ο τύραννος της οικογένειας του από τον υπερβολικό του ορθολογισμό και την έλλειψη ζεστασιάς που τον χαρακτηρίζει. Αυτός ο τύπος είναι συνήθως άτυχος στον έρωτα γιατί τα καταπιεσμένα συναισθήματά του ξεσπάνε συχνά χωρίς έλεγχο, ή συνδέεται με αταίριαστα άτομα γιατί τα διαλέγει με βάση μόνο τη λογική παραβλέποντας τις άλλες μας λειτουργίες, την αίσθηση δηλαδή, το συναίσθημα και τη διαίσθηση.

Υπάρχει ο άνθρωπος της εξωστρεφικής σκέψης, που ενδιαφέρεται βασικά για την εξωτερική πραγματικό-τητα, συγκεντρώνεται στα αντικείμενα και σ' ότι απαιτεί πειθαρχία. Υπάρχει επίσης ο άνθρωπος της εσωστρεφικής σκέψης που τον ενδιαφέρει η εσωτερική πραγματικότητα, οι εσωτερικές καταστάσεις και λιγότερο η σχέση του με τον κόσμο, αντίθετα από τον εξωστρεφικό σκεπτόμενο τύπο, που στόχος και πηγή της σκέψης του είναι τα εξωτερικά γεγονότα.

Το αδύνατο σημείο και των δύο σκεπτόμενων τύπων είναι ότι συχνά παραμελούν την συναισθηματική λειτουργία τους.

Μιλήσαμε λοιπόν για τον σκεπτόμενο τύπο. Πριν αναφερθούμε στον συναισθηματικό τύπο θα ήταν σκόπιμο να κάνουμε μια διευκρίνιση: Καμιά λειτουργία μας - ή αλλιώς κανένας τύπος - δεν είναι ανώτερη ή κατώτερη από τις άλλες. για να μπορούμε να τα βρίσκουμε με τον εαυτό μας και με τους άλλους πρέπει και τις τέσσερις μας λειτουργίες: τη σκέψη δηλαδή, το συναίσθημα, την αίσθηση και την διαίσθηση να μην τις παραμελούμε, κυρίως να μην υπερτερεί η μια σε βάρος της άλλης. Ο καθένας μας στην "υπαρξιακή του πάλη", μπορεί να χρησιμοποιεί περισσότερο την μια λειτουργία από τις τέσσερις που αναφέραμε - είναι πολύ φυσικό - αλλά αυτό που πρέπει να προσέξουμε είναι να μην αφήσουμε καμιά από τις τρεις άλλες να ατροφήσει εντελώς.

Ας μιλήσουμε τώρα για την δεύτερη λειτουργία, το συναίσθημα.

Ο άνθρωπος του συναισθήματος αξιολογεί τα πράγματα με βάση μια συγκινησιακή εμπειρία.Το συναίσθημα έχει βασικά να κάνει με τις ανθρώπινες σχέσεις και με τον τρόπο που συμπεριφερόμαστε. Όταν το συναίσθημα έχει την προτεραιότητα πάνω στις άλλες λειτουργίες λέμε ότι ο άνθρωπος αυτός είναι συναισθηματικός τύπος. Τον τύπο αυτό τον συναντούμε περισσότερο στις γυναίκες παρά στους άντρες. Αυτό δεν σημαίνει βέβαια ότι ένας άντρας δεν έχει συναισθηματική ευαισθησία. Ο συναισθηματικός άνθρωπος μπορεί να συνειδητοποιεί τη δυστυχία ή την αδικία γύρω του και αν μπορεί κάνει κάτι για να βοηθήσει. Ένα μεγάλο μέρος της κοινωνικής εργασίας βασίζεται σ' αυτή τη λειτουργία.

Ο συναισθηματικός τύπος στις ακραίες καταστάσεις γίνεται δούλος του συναισθήματός τους, χάριν του οποίου μπορεί να τινάξει στον αέρα ότι έχτιζε μια ολόκληρη ζωή! Θύματα αυτής της καταστάσεως είναι κυρίως οι γυναίκες επειδή από τη φύση τους είναι πιο συναισθηματικές παρά λογικές που μπορεί να σημαίνει ότι διψούν περισσότερο για συναίσθημα.

Αυτό που μας σώζει όλους είναι η αυτογνωσία. Ποια λειτουργία αφήνουμε και μας κυβερνά; Αν είμαστε τύπος συναισθηματικός μήπως πρέπει να αυτοεξεταστούμε ως προς την αντίθετη λειτουργία που είναι η λογική. Μήπως την έχουμε αφήσει πίσω και φυτοζωεί; Επαγρυπνούμε καθημερινά μην τυχόν παραμελούμε μια από τις τέσσερις και μας εκδικηθεί; Η μήπως παραταΐζουμε τη μια εις βάρος μιας άλλης;

Ο συναισθηματικός τύπος, όπως και ο σκεπτόμενος, μπορεί να είναι εξωστρεφής ή εσωστρεφής. Ο συναισθηματικός εξωστρεφής συνήθως δεν συναντά δυσκολία να προσαρμοσθεί στον κόσμο. Νιώθει άνετα σε ομάδες και μεγάλες συγκεντρώσεις. Στις προσωπικές του σχέσεις τον διακρίνει τακτ και γοητεία και κατάφερνε να εξομαλύνει τις μπερδεμένες καταστάσεις.

Αντίθετα ο συναισθηματικός εσωστρεφής μπορεί να είναι απροσάρμοστος (όχι απαραίτητα, αλλά υπάρχει η τάση), ενώ μέσα στον στενό του κύκλο αναπτύσσει στενούς δεσμούς και γίνεται σταθερός και πιστός φίλος.

Η αίσθηση όπως την εννοούμε εδώ, έχει να κάνει με την ευαισθησία που έχει ο άνθρωπος να τον αγγίζει κάτι μέσα από τα αισθητήριά του όργανα (όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, αφή).
Όταν ο άνθρωπος έχει καταφέρει να ισορροπήσει αυτή τη λειτουργία δεν του γίνεται πάθος η απόλαυση μέσω των αισθήσεων ώστε να του γίνεται σκοπός της ζωής, αλλά δεν αφήνει και τις αισθήσεις του να νεκρωθούν ή να ατροφήσουν.

Ο άνθρωπος που παραδίνει σημασία στις αισθησιακές ή αισθαντικές απολαύσεις μπορεί να καταντήσει ένας ανήσυχος ηδονοθήρας που μένει ανικανοποίητος και ψάχνει συνεχώς για νέες απολαύσεις. Ενώ αντίθετα ο άνθρωπος που έχει αφήσει τις αισθήσεις του και ατροφούν έχει δηλαδή ελάχιστη ή καθόλου αισθαντική αντίληψη των πραγμάτων, καταλήγει κατσούφης, ένας άνθρωπος δύσκολος, που δεν γελά παρά σπάνια και δεν μπορεί να χαρεί την ζωή. Δυστυχώς πολλοί άνθρωποι νομίζουν αυτή την ψυχολογική αδυναμία αρετή.
Μπορούμε να κάνουμε στους εαυτούς μας δύο ερωτήσεις που ίσως μας βοηθήσουν στην ισορρόπηση των άκρων: Πόσο ζωντανές κρατάμε τις αισθήσεις μας ώστε να φθάνει στη συνείδησή μας μέσα απ' αυτές μπόλικο υλικό; Και η δεύτερη ερώτηση: Αυτό που μετρά για μας στη ζωή είναι μόνο η ένταση και η ευχαρίστηση της αίσθησης;

Και εδώ επίσης έχουμε τον εξωστρεφή και τον εσωστρεφή τύπο. Ο εξωστρεφής αισθαντικός δίνει σημασία στο αντικείμενο, ο περίγυρος δεν μετρά καθόλου ή έχει ελάχιστη σημασία.
Πρέπει να αναφέρουμε επίσης ότι συνήθως οι καλλιτέχνες έχουν αναπτυγμένη αυτή τη λειτουργία και τους χαρακτηρίζει μεγάλη αισθαντική ευαισθησία.

Αντίθετη λειτουργία από τη αίσθηση είναι η διαίσθηση. Ο άνθρωπος της διαίσθησης είναι ριψοκίνδυνος, οραματιστής, τύπος με ικανότητες να εμπνέει και να μαγνητίζει. Αντιπαθεί το σίγουρο, ο οικείο και το αποδεδειγμένο. Στις ακραίες καταστάσεις είναι ένας τυχοδιώκτης, σκληρός με τα συναισθήματα και τις πεποιθήσεις των άλλων. Κινείται μέσα στο αβέβαιο και σπαταλά τη ζωή του΄ σπέρνει χωρίς να θερίζει, ενώ οι άλλοι απολαμβάνουν τους καρπούς της ενεργητικότητας και της εγερτετικότητάς του.

Αν η διαίσθηση είναι ισορροπημένη στο σύνολο της προσωπικότητας ο άνθρωπος αυτός δεν πλήττει, γιατί συνεχώς γεμίζουν οι μπαταρίες του από τον ίδιο του τον εαυτό. Τον χαρακτηρίζει ζωντάνια, αστείρευτη δημιουργικότητα, αισιοδοξία και κανείς δεν βαριέται κοντά του. Μια τέτοια προσωπικότητα φαίνεται πως ήταν ο Μακρυγιάννης ο οποίος βρήκε τον τρόπο να συνδέσει την εμπειρία του με τη ζωή. Αν ο διαισθητικός τύπος δεν μπορέσει να βρει μια κατάλληλη μορφή έκφρασης, μπορεί οι φαντασιώσεις του να τον οδηγήσουν ακόμα και μέχρι την τρέλα.

Βασικά η διαίσθηση υποκινείται από το ασυνείδητο. Αν λοιπόν το υλικό που πηγάζει από κει δεν βρει τρόπο να διοχετευθεί και να ενσωματωθεί μέσα στον συνειδητό κόσμο της προσωπικότητας με μια μορφή χειροπιαστή, ο άνθρωπος μένει μετέωρος, βουτηγμένος μέσα στις φαντασιώσεις του, στα όνειρα, ή στα οράματά του.

Το υλικό του ασυνείδητου αν δεν αντισταθμίζεται, δίπλα σ' ένα γερό συνειδητό (που σημαίνει ουσιαστικά δράση μέσα στον κόσμο) είναι επικίνδυνο.

Απ' αυτή την άποψη μπορούμε με βεβαιότητα να πούμε ότι ο Μακρυγιάννης είχε ένα γιγαντιαίο συνειδητό. Επομένως, η διαισθητική του λειτουργία που φαίνεται στο βιβλίο του "Οράματα και Θάματα" ήταν δύσκολο να τον παρασύρει και να τον αφανίσει εφ' όσον ήταν άνθρωπος της δράσης.

Έχει παρατηρηθεί ότι οι νευρωτικοί άνθρωποι έχουν αναπτύξει υπερβολικά μια από τις παραπάνω λειτουργίες, ενώ μια άλλη (συνήθως η αντίθετή της), έχει παραμεληθεί και ατροφεί. Για παράδειγμα οι διαισθητικοί παραμελούν την αντίθετη λειτουργία που είναι η αίσθηση και κατά συνέπεια το σώμα τους. Ο συναισθηματικός πάλι τύπος παραμελεί τη λογική με αποτέλεσμα να παρασύρεται και να κινδυνεύει να τινάξει στον αέρα ότι έχτιζε μια ζωή, ή αντίθετα ο σκεπτόμενος να παραμελεί τα συναισθήματα του με αποτέλεσμα να έχει προβλήματα στις στενές διαπροσωπικές του σχέσεις όπου συνήθως το συναίσθημα παίζει πρωταρχικό ρόλο.

Η ψυχική μας υγεία εξαρτάται βέβαια από πολλούς παράγοντες, σίγουρα πάντως αν μια από τις τέσσερις λειτουργίες που αναφέραμε είναι υπερβολικά ενεργοποιημένη εις βάρος της αντίθετης της, τότε η ψυχική μας υγεία βρίσκεται σε κίνδυνο (επειδή η ενεργοποίηση δεν είναι ισορροπημένη).

Δεν συναντά κανείς εύκολα ανθρώπους που χρησιμοποιούν σε ικανοποιητικό βαθμό και τις τέσσερις λειτουργίες τους. Όταν το επιτύχει αυτό κάποιος σημαίνει ότι έχει καταφέρει να έχει αναπτύξει ένα μεγάλο μέρος των δυνατοτήτων του. Μια τέτοια προσωπικότητα τείνει στην ολοκλήρωση, στην εξατομίκευσή της.

Συνήθως όμως ο μέσος άνθρωπος δεν φθάνει σ' αυτή την ισορροπία, αλλά διατηρεί μια ή δυο λειτουργίες σε σχετικά μεγαλύτερη ανάπτυξη από τις άλλες και αυτό είναι που δημιουργεί τους διάφορους τύπους, με τις αρετές, τις παραξενιές και τις ιδιορρυθμίες τους, όπως τους βλέπουμε κάθε μέρα γύρω μας.

Ο Μακρυγιάννης, ένας αγράμματος απλοϊκός άνθρωπος, κατάφερε να φθάσει στην κορυφή της πυραμίδας ενεργοποιώντας όλες τις πλευρές της προσωπικότητάς του, συμφιλιώνοντας τις αντίθετες τάσεις που αντιμάχονται μέσα στην ανθρώπινη φύση μας. Νομίζω το πέτυχε, με την ταπείνωση που τον χαρακτήριζε και την αγωνιστικότητά του.